Ο Δίολκος και το Κορινθιακό αλφάβητο

Εμφανίσεις: 52

Η ιδέα για τη διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου, υφίσταται ήδη από την Αρχαϊκή Εποχή (750 π.Χ. έως το 480 π.Χ) και συνδέεται με τον τύραννο της Κορίνθου, Περίανδρο (668 π.Χ. – 584 π.Χ.). Η περίοδος της διακυβέρνησής του, συνδέεται με μια περίοδο καλλιτεχνικής άνθησης και οικονομικής ευμάρειας. Λέγεται όμως, πως τα σχέδιά του εγκαταλείφθηκαν όταν έλαβε τον χρησμό από την Πυθία: «Ισθμόν δε μη πυργούτε μήδ' ορύσσετε. Ζευς γαρ έθηκε νήσον η κ' εβούλετο» («Τον Ισθμό ούτε να τον οχυρώσετε, ούτε να τον σκάψετε. Γιατί ο Δίας έφτιαξε νησί, όπου έκρινε σωστό», Ανώνυμος - Παλατινή Ανθολογία XIV, 81). Φυσικά δεν ήταν η Πυθία που εναντιωνόταν στην ιδέα, αλλά το πιθανότερο είναι ότι οι ιερείς των ναών θα έχαναν τα πλουσιοπάροχα αφιερώματα των εμπόρων, οι οποίοι δεν θα είχαν πλέον λόγο να διαμείνουν στην Κόρινθο.

Αντί της διάνοιξης διώρυγας, προέκυψε ο δίολκος (απαντάται ωστόσο και στο θηλυκό γένος). Ο δίολκος ήταν ένας ειδικά διαμορφωμένος δρόμος, στρωμένος με πώρινους κυβόλιθους, που έφερε βαθιές και παράλληλες αυλακώσεις για να διασφαλιστεί η σταθερότητα των τροχοφόρων κατασκευών (η «ολκός των νεών»), πάνω στις οποίες οι δούλοι τοποθετούσαν τις τριήρεις.

Ο δρόμος αυτός ένωνε τον Κορινθιακό Κόλπο (Ποσειδωνία) με τον Σαρωνικό Κόλπο (παραλία Σχοινούντα, σύμφωνα  με τον Στράβωνα), είχε συνολικό μήκος 8χλμ (από τα οποία έχει αποκαλυφθεί 1.5 χλμ, λόγω της δυσχέρειας να προχωρήσει η ανασκαφή, εξαιτίας των επιχώσεων της τομής της διώρυγας) και ακολουθούσε το ανάγλυφο του εδάφους. Για την αποτροπή εκτροχιασμού των πλοίων σε σημεία όπου ο δρόμος είχε επικίνδυνες στροφές, είχαν υψωθεί και ενισχυτικά τοιχάρια.

Ο πρώτος ερευνητής που ταύτισε τον αρχαίο δίολκο με αμαξήλατο δρόμο στον οποίο εντόπισε αρματροχιές (σήμερα δεν διασώζονται), κοντά στο χωριό Καλαμάκι (Σαρωνικός Κόλπος), ήταν ο J.G.Frazer (Pausanias's Description of Greece, 1898, ΙΙΙ, σ.4-8). Ο πρώτος, όμως, ανασκαφέας του διόλκου ήταν ο Νικόλαος Βερδελής, και τοποθετεί την κατασκευή του στα τέλη του 7ου αι. π.Χ. ή στις αρχές του 6ου αι. π.Χ. Αυτό επιβεβαιώνεται και από τα εγχάρακτα γράμματα του αρχαϊκού, Κορινθιακού αλφαβήτου, που φαίνονται στην φωτογραφία και βρέθηκαν στο δρόμο, δυτικά της οδού του Πορθμείου (Ν. Βερδελής, Ανασκαφή του Διόλκου, ΠΑΕ 1960, πίν. 112).

Σημειωτέον, στα επιχώρια αλφάβητα των αρχαϊκών χρόνων, κάποια γράμματα είναι κοινά, κάποια άλλα όμως διαφέρουν σε μεμονωμένα αλφάβητα ή και ομάδες αλφαβήτων (για παράδειγμα στο Αττικό, Κορινθιακό, Ναξιακό κλπ., ο φθόγγος χ αποδίδεται με το γράμμα Χ, ενώ σε άλλα (Βοιωτικό, Ευβοϊκό, Λακωνικό κλπ.), με ένα γράμμα που μοιάζει με το σημερινό Ψ (Πηγή: Όψεις του δημόσιου και ιδιωτικού βίου των αρχαίων Ελλήνων του Άγγελου Π. Ματθαίου).

Ο δίολκος, εν κατακλείδι, υπήρξε ένα αξιοθαύμαστο τεχνικό επίτευγμα της αρχαϊκής περιόδου και μάλιστα πολύ πριν τα μεγάλου βεληνεκούς έργα της ρωμαϊκής οδοποιίας. Η ύπαρξη, δε, του Κορινθιακού αλφαβήτου υπό το φως της σύγχρονης ματιάς μας, προκαλεί δέος και γεφυρώνει χιλιάδες χρόνια ιστορίας με το σήμερα, σαν να μην πέρασε μια μέρα.

Μαυρογονάτου Αφροδίτη, MA Αρχαιολόγος

(Πηγή και φωτογραφίες: Πρακτικά της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, 1960, Τόμος 115, 136-143, πιν.112, ,116).

Αλέκος Φασιανός (1935-2022)

Εμφανίσεις: 47

Ο Αλέκος Φασιανός, που έφυγε από τη ζωή χτες 17 Ιανουαρίου 2022, υπήρξε εμβληματική φιγούρα της ζωγραφικής του 20ου αιώνα. Με επιρροές από τη γενιά του ’30, την αρχαιοελληνική και βυζαντινή παράδοση, δημιούργησε τα χαρακτηριστικά ανθρωποκεντρικά θέματα, με τις επίπεδες φιγούρες, την εσκεμμένη απλοϊκότητα, τα καθαρά περιγράμματα και την ανεπαίσθητη φωτοσκίαση. Δεν έλειπαν τα ζωηρά χρώματα, τα οποία απλώνονταν σε όλη την επιφάνεια του έργου, και προσέδιδαν μια μνημειακότητα, αλλά και έναν λυρισμό στα θέματά του.

Μαυρογονάτου Αφροδίτη, ΜΑ Αρχαιολόγος

Τα Λουτρά της Αφροδίτης στην Κόρινθο, σε υδατογραφία του 19ου αιώνα

Εμφανίσεις: 62

Αρχαία πηγή στην Κόρινθο, Τα λουτρά της Αφροδίτης, σε υδατογραφία του περιηγητή Skene James (1838-1845). O Skene James γεννήθηκε στη Σκωτία το 1775, σπούδασε νομικά και ήταν μέλος πολλών καλλιτεχνικών οργανισμών της εποχής. Ταξίδεψε σε όλη την Ευρώπη, καταγράφοντας τις εμπειρίες του σε ημερολόγια, ενώ στην Ελλάδα έμεινε για επτά χρόνια. Πάνω από πεντακόσια σχέδια και λεπτομερείς καταγραφές των ταξιδιών του, αποτελούν ένα διαχρονικό κληροδότημα αυτού του σπουδαίου ζωγράφου, συγγραφέα και περιηγητή.

Η υδατογραφία βρίσκεται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο (Αριθμός Ταυτότητας: 15153-32)

(SKENE, James. Μνημεία και Τοπία της Ελλάδος 1838-1845 [Monuments and Landscapes in Greece], Athens, Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος [Historical and Ethnological Society of Greece], 1985)

Μαυρογονάτου Αφροδίτη, MA αρχαιολόγος

 

 

Μοριάς όπως…μουριά, μια λαχταριστή, ετυμολογική εκδοχή

Εμφανίσεις: 91

Το 1893 ο γλωσσολόγος Χατζηδάκις Γεώργιος, υποστήριξε πως η λέξη Μοριάς, έχει ετυμολογική συνάφεια με την μουρέα, ένα πολύ διαδεδομένο δέντρο της Πελοποννήσου.

Αυτή η θεωρία, στηρίζεται στον «Βίο του Αγίου Μελετίου», που διασώζεται σε χειρόγραφο του 1111 μ.Χ. Ο καθηγητής αρχαιολογίας Πέτρος Θέμελης, επιβεβαιώνει πως η πρώτη καταγραφή της Πελοποννήσου με το όνομα «Μωρέας» ανάγεται στο εν λόγω χειρόγραφο.

Από το χειρόγραφο διαβάζουμε: «Κοινώς τώρα αύτη η Χερσόννησος λέγεται Μωρέας, ίσως με το να έχη πολλάς μωρέας, ήτοι συκαμίνους μαύρας». Να σημειωθεί πως η "συκάμινος" (συναντάται και ως αρσενικό), ήταν η μαύρη μουριά (τη βρίσκουμε στον Θεόφραστο, Περὶ φυτῶν ἱστορία.3.4). 

Στη φωτογραφία η Πελοπόννησος αναπαριστάται ως φύλλο μουριάς, στο οποίο σημειώνονται οι σημαντικότεροι κόλποι και ακρωτήρια, σε χάρτη του 1688 (DAPPER, Olfert. Naukeurige Beschryving Van Morea, Eertijts Peloponnesus; En de Eilanden, Gelegen onder de kusten van Morea, en binnen en buiten de Golf van Venetien: waer onder de voornaemste Korfu, Cefalonia, Sant Maura, Zanten en anderen in grooten getale. Behelzende derzelver Lantschappen, steden, rivieren, poelen, bergen, gewassen, dieren, &c. Met de kaerten van Morea, Golf van Venetien, en verscheide eilanden: benessens afbeeldingen van steden en kastelen, als Patrasso, Modon, Koron, Navarino, Napoli di Romania en Malvasia, Korinthen, Misitra &c., Άμστερνταμ, Wolfgangh, Waesbergen, Boom, Someren en Goethals, 1688, σ.9).

Μαυρογονάτου Αφροδίτη, MA αρχαιολόγος

Η διάταξη της βασιλόπιτας, δια χειρός Γιάννη Μόραλη

Εμφανίσεις: 76

Ο ζωγράφος Γιάννης Μόραλης είχε την ιδιαίτερη συνήθεια να σχεδιάζει τον τρόπο που θα κοπεί η βασιλόπιτα με εξαιρετική ακρίβεια. Από τα αρχεία του ΜΙΕΤ, βλέπουμε πως σχεδίαζε εκ των προτέρων τον τρόπο που θα κοπεί και θα διαμοιραστεί η βασιλόπιτα: εν προκειμένω έχει χωριστεί σε 12 κομμάτια και έχει προ-αποφασίσει ποιος θα πάρει τι. Άλλο κομμάτι είναι του σπιτιού, άλλο του φτωχού, της δουλειάς, του Χριστού, το δικό του και των αγαπημένων του προσώπων.

Είναι άραγε μια χαριτωμένη παραξενιά του καλλιτέχνη ή μια φρούδα απόπειρα χειραγώγησης της τύχης;

(MIET, Αρχείο Γιάννη Μόραλη, IMAT_2626, 1986)

Μαυρογονάτου Αφροδίτη, ΜΑ Αρχαιολόγος

Το σπάσιμο του ροδιού: ένα έθιμο από την Πελοπόννησo

Εμφανίσεις: 82

Το ρόδι αποτελεί ένα αρχέγονο σύμβολο γονιμότητας και ευημερίας. Από τους παλιότερους μύθους που συνδέονται με αυτό, είναι του γιγαντόσωμου Ωρίωνα, ο οποίος παντρεύτηκε την Σίδη, όμως η Ήρα τη μεταμόρφωσε σε ροδιά και την έστειλε στον Άδη, επειδή παινεύτηκε πως ήταν πιο όμορφη από αυτήν.

Κατά την αρχαιότητα, οι αρχαίοι Έλληνες έβραζαν ρόδι, στάρι, μέλι και ξηρούς καρπούς και τα προσέφεραν σε γάμους και θρησκευτικές εορτές, κυρίως της θεάς Δήμητρας  και του Απόλλωνα, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τη σπορά. Συνήθιζαν, επίσης, να κρεμούν ένα ρόδι στις πόρτες τους ως σύμβολο αφθονίας και ευημερίας.

Κατά τη λαϊκή παράδοση, σπόρια ροδιού, γλυκά και άλλους καρπούς, πετούσαν και στις στέγες των σπιτιών για να φύγουν οι καλικάντζαροι κατά τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου μέχρι τα Θεοφάνεια.

Το σπάσιμο του ροδιού, πρωτο-εντοπίζεται ως έθιμο στην Κορινθία, αλλά στη συνέχεια γνώρισε ευρεία διάδοση. Το έθιμο θέλει τους νοικοκύρηδες να παίρνουν το ρόδι μαζί τους στην εκκλησία κατά τη λειτουργία του Αγίου Βασιλείου, το πρωινό της Πρωτοχρονιάς, για να ευλογηθεί και στο γυρισμό μπαίνουν στο σπίτι με το δεξί και σπάνε το ρόδι για καλή τύχη.

Κάποιοι έλεγαν και την παρακάτω ευχή πριν το σπάσουν:

«Όσο βαρύ είναι το ρόδι, τόσο βαρύ να είναι το πορτοφόλι μας, όσο γεμάτο καρπούς είναι το ρόδι, να είναι γεμάτο το σπίτι μας με καλά και όσο κόκκινο είναι το ρόδι, τόσο κόκκινη να είναι και η καρδιά μας!».

Κατά την παράδοση, ένα χαλασμένο ρόδι ή μια ξεραμένη ροδιά είναι δυσοίωνο σημάδι και πρέπει να αποφεύγεται για χρήση κατά το έθιμο αυτό.

(Πίνακας "Η Ροδιά", Ιακωβίδης Γεώργιος (1853 - 1932), Συλλογή Ιδρύματος Ε. Κουτλίδη, αρ. έργου: Κ.499)

Μαυρογονάτου Αφροδίτη, ΜΑ Αρχαιολόγος